Geïmproviseerde muziek ofwel instant composing is groot in de wereld van de jazz. In het programmering van de meeste podia kom je ‘free impro’ echter zelden tegen. In Utrecht wel. Een van de drijvende krachten achter U[trecht]-ex[perimenteel] is fluitist en programmeur Mark Alban Lotz.
tekst: Joost Slis | foto: Thomas Huisman

"Als luisteraar weet je niet wat je te wachten staat, maar je beleeft muziek op topniveau."
“Je hebt muzikanten die meteen beginnen te spelen [buigt voorover en speelt een denkbeeldig pianoloopje op de tafelrand]. Ze zijn in zichzelf gekeerd. Ik denk dan [kijkt op]: ‘hé hallo, free impro is communicatie!’”. Bij geïmproviseerde muziek gaat het volgens Mark om ontmoeting en taal.

Ontmoeting
De muzikanten die bij U-ex op het podium stappen, spelen hier voor het eerst samen. Voor Mark is een free impro optreden dan ook een ontmoeting. Over zijn rol als muzikant zegt hij: “Ik kan vaak meegaan met andere muzikanten. Ik vraag me dan af: ‘wat vindt hij leuk, waar is hij goed in’. Ik speel naar de ander toe. Dat proces vind ik boeiend aan free impro.”

Herkenning
Een improvisatie bij U-ex levert geen gemakkelijk in het gehoor liggende liedjes op. Mark: “Voor U-ex vind ik het belangrijk dat de muzikanten niet vastzitten in harmonieën en patronen.” Er is bij U-ex daarom geen ruimte voor bands, die zijn op elkaar ingespeeld. Voor free impro geldt hetzelfde als voor andere muziek: om het te kunnen waarderen moet je er iets in herkennen. Dat is niet anders dan bij een oude zomerhit die je terugbrengt naar een vakantiegevoel, vindt Mark. Sommige muzikanten zoeken in de muziek naar energie. Muziek wordt dan een fysieke happening van ritme, snelheid en kracht. Mark: “Het gaat mij niet zo zeer om harmonie en ritme. Ik houd erg van muziek waar de ene toon met de andere speelt. Die eigen ‘taal’, daar ben ik steeds opnieuw naar op zoek.”

Valse lucht
Free impro is ook een onderzoek naar de mogelijkheden van het instrument. Hedendaagse free impro musici gunnen zichzelf veel vrijheid op hun instrument. Ze trakteren hun publiek op het geluid van valse lucht door een saxofoon en het tikken van kleppen, een speeldoosje op een bekken, metalen staven tegen pianosnaren of ruis uit zelfbouw elektronica. Steeds meer jonge mensen vinden hun kicks in impro. Mark vertelt dat free impro onder zwarte Amerikanen ontstond en vaak een politieke lading had. Nu is free impro ook in Europa ingeburgerd en de belangstelling ervoor groeit. Nederland heeft, met name in Amsterdam, een sterke impro-scène.

Lab in Utrecht
Mark miste in Utrecht een free impro-podium en vond gehoor bij het SJU Jazzpodium. Mark: ”Ik zocht een informele plek om nieuwe muziek uit te proberen, een laboratorium. SJU is een mooi podium met professioneel geluid, een bar en een budget voor de reiskosten van de muzikanten.” Mark stelde Marcel Kranendonk (artistiek directeur van SJU) daarom voor om een free impro lab te beginnen. Die was enthousiast en bood de ruimte aan voor een zondag programmering. “Utrecht heeft zich met U-ex in de impro-scène op de kaart gezet,” vindt Mark. Sinds anderhalf jaar programmeren bassist Meinrad Kneer en hijzelf de avonden. In het begin benaderden zij kennissen voor een optreden bij U-ex en speelden ze vaak zelf mee. Mark: “Het verhaal ging snel rond. Men hoorde van elkaar dat U-ex leuk was. Inmiddels in U-ex ook in het buitenland bekend. Er speelden al musici uit onder andere Amerika, Italië, Frankrijk en Noorwegen. We hoeven niet veel meer te doen om muzikanten te vinden, zij vinden ons.“

Luisteren
Belangstellenden zullen merken dat de muziek centraal staat bij SJU. Daarom heeft U-ex een toegangsprijs van twee euro. Dat is geen hoge drempel voor nieuwsgierige bezoekers, maar houdt mensen buiten de deur die niet voor de muziek komen. Mark: “Als luisteraar weet je niet wat je te wachten staat, maar je beleeft muziek op topniveau. Onze [buitenlandse] gasten zijn het crème de la crème van de hedendaagse impro scène. Het feit dat ze graag terug komen, bewijst de kwaliteit van U-ex. Daar ben ik trots op.”